W Małopolsce znajduje się 8 obiektów wpisanych na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO (w całej Polsce jest ich 16). Trasa UNESCO wiedzie poprzez: Kraków - Oświęcim - Kalwarię Zebrzydowską - Dębno Podhalańskie - Sękową - Binarową - Lipnicę Murowaną - Wieliczkę - Kraków. Perłą małopolskiej turystyki jest historyczne centrum Krakowa z licznymi zabytkami - świadkami tysiącletniej historii miasta. Średniowieczne założenie urbanistyczne miasta, z wielkim placem w jego centrum - Rynkiem Głównym - zachowało się w stanie nienaruszonym, wraz z dawnymi miastami (a obecnymi dzielnicami Krakowa) Sandomierzem i Kazimierzem. Zobaczyć trzeba koniecznie trasę królewską wiodącą od Barbakanu, przez Bramę Floriańską, ulice: Grodzką i Kanoniczą aż na zamek królewski na Wawelu. W Oświęcimiu trzeba zwiedzić zabytek historii najnowszej - dawny hitlerowski obóz zagłady Auschwitz-Birkenau, utworzony w 1940 r. Do 1945 r. nazistowscy Niemcy wymordowali tu prawie półtora miliona osób z 28 krajów, w tym niemal 1 mln Żydów.

Kalwaria Zebrzydowska to obok Częstochowy najważniejsze w Polsce sanktuarium. Powstało ok. 1600 r. na wzór Drogi Krzyżowej w Jerozolimie. Sanktuarium w Kalwarii tworzą Bazylika Matki Bożej Anielskiej z cudownym obrazem Matki Bożej Kalwaryjskiej, klasztor oo. Bernardynów i niepowtarzalny pod względem architektonicznym zespół kościółków, kaplic, kapliczek, figur i mostów nazwanych „Dróżkami Kalwaryjskimi". W okresie Wielkiego Tygodnia rokrocznie odgrywany jest tu spektakl Miste-rium Męki Pańskiej, przyciągający coraz większe rzesze turystów.

Niezwykłą atrakcją jest kopalnia soli w Wieliczce, jedna z najstarszych działających na świecie, gdzie warzenie soli rozpoczęto już ok. 3500 lat p.n.e., a historia kopalni sięga XIII w. W pokładach soli powstało ponad 2 tys. komór i setki kilometrów sztolni oraz szybów. Zwiedzamy najciekawsze z nich z kaplicą św. Kingi na czele.

Unikatem na skalę światową są małopolskie zabytki architektury drewnianej. Cztery z nich wpisano na Listę UNESCO: Kościół św. Michała Anioła w Dębnie Podhalańskim (1335 r.), Kościół św. Filipa i Jakuba Apostołów w Sękowej (ok. 1520 r.), Kościół św. Michała Anioła w Binarowej (1500 r.), Kościół św. Leonarda w Lipnicy Murowanej (koniec XV w.)

2 . Szlak Architektury Drewnianej

Żydzi w Małopolsce byli obecni od wieków. W rejonach: Kraków (Kazimierz), Tarnów, Dąbrowa Tar-nowska, Bobowa (siedziba jednej z najważniejszych chasydzkich dynastii), Nowy Sącz, Nowy Wiśnicz, Bochnia zachowały się liczne synagogi lub ich części, cmentarze i obiekty związane z życiem i działalnością społeczności żydowskiej. Idąc śladami małopolskich Żydów nie sposób pominąć Oświę-cimia z dawnym hitlerowskim obozem zagłady Auschwitz-Birkenau. Pamięć kultury żydowskiej jest starannie kultywowana w Małopolsce - nie brak tu miejsc pamięci, spotkań i warsztatów oraz festiwali (w tym największego, corocznego, międzynarodowego Festiwalu Kultury Żydowskiej w Krakowie) mających na celu pielęgnowanie pamiątek po tej niezwykłej kulturze.

4 . Śladami cerkwi łemkowskich

Górskie doliny Beskidów we wschodniej części Małopolski zamieszkali niegdyś liczni Rusińscy Łem-kowie. Przybyli tu wzdłuż grzbietów karpackich głownie w XVI w., prowadząc gospodarkę pasterską i rolną. Wysiedleni po II wojnie światowej w ramach akcji „Wisła", pozostawili po sobie wiele śladów ciekawej kultury, zwłaszcza łemkowskie cerkwie - prawdziwe perełki architektury drewnianej - charak-teryzujące się szerszą nawą i zróżnicowaną wysokością trzech głównych części budynku, namioto-wym, uskokowym dachem i baniastymi hełmami wież. Trasa cerkwi łemkowskich prowadzi od: Jawo-rek, przez Szlachtową, Tylicz, Uście Gorlickie, Wysową
Zdrój, Kwiatoń, Gładyszów aż do Nowego Sącza.

5 . Śladami Jana Pawła II

Kraków i Małopolska to rodzinne strony Karola Wojtyły - Papieża Jana Pawła II. W Krakowie jest wiele miejsc związanych z Ojcem Świętym- najważniejsze to: pałac arcybiskupi, w którym mieszkał i widywał się z wiernymi podczas pielgrzymek do Krakowa (słynne okno przy ul. Franciszkańskiej) oraz Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Łagiewnikach.

Wadowice to rodzinne miasto Karola Wojtyły. W domu, w którym mieszkał, dziś jest niewielkie mu-zeum, a przy rynku stoi bazylika Ofiarowania NMP, gdzie był chrzczony. Wspaniałe wczesnobarokowe sanktuarium i ciche Dróżki Kalwaryjskie w Kalwarii Zebrzydowskiej to jedno z najczęściej odwiedza-nych przez Karola Wojtyłę miejsc w Małopolsce. Jako młody ksiądz, Karol Wojtyła spędzał wakacje w podkrakowskich Raciborowicach. Kolejna miejscowość związana z Wielkim Papieżem to Niegowić - oddalona o 24 km od Krakowa. Tu młody wikary Karol Wojtyła został skierowany do swojej pierwszej pracy duszpasterskiej. Podhale i góry - zarówno Beskidy, jak i Tatry - to także ukochane miejsca Karola Wojtyły. W Ludźmierzu, oddalonym o 4 km na zachód od Nowego Targu, pielgrzymował do Sanktuarium Matki Boskiej Królowej Podhala zwanej „Gaździną Podhala". Inny zakątek Małopolski, który Karol Wojtyła często przemierzał, to Sądecczyzna. Istotnym miejscem w tym regionie jest Stary Sącz z średniowiecznym klasztorem Klarysek.

Odwiedzając Małopolskę w planie podróży koniecznie należy uwzględnić miejsca, leżące na szlakach turystycznych, charakterystyczne dla regionu i stanowiące o jego unikalności. Oto niektóre z nich:

Kraków
Co warto zobaczyć w Krakowie? Wszystko. Bezwzględnie jednak trzeba obejrzeć: Stare Miasto, śre-dniowieczny Rynek (większy od Placu św. Piotra w Watykanie i placu św. Marka w Wenecji) z Sukien-nicami - dawnymi kramami kupieckimi, kościółkiem św. Wojciecha z XI-XII w. oraz Barbakan, Arsenał z Bramą Floriańską, Uniwersytet Jagielloński - najstarszą polską uczelnię i koniecznie Wawel - dawną siedzibę królów polskich. Dawna stolica Polski to obecnie centrum artystyczne i intelektualne regionu oraz jedno z najciekawszych dla turysty miejsc w Europie. W 1978 r. historyczne centrum Krakowa zostało wpisane na pierwszą Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO.

Szlak solny
Kopalnie soli w Wieliczce i Bochni to podziemny, bajkowy świat wykutych w złożach soli korytarzy, szybów, sal i kaplic, stanowiący unikat na skalę światową. Historia Kopalni Soli w Wieliczce sięga XIII w., przez wielki wydrążono ok. 2 tysięcy komór na dziewięciu poziomach. Trasa turystyczna ma ok. 2 km. W kopalni na głębokości ok.200 m utworzono sanatorium. Leczy się tam astmę, alergię i choroby reumatyczne. Trasa turystyczna w kopalni soli w Bochni liczy 2,5 km długości, a największa zacho-wana komora (350 x 18 m) służy do celów rekreacyjno - sanatoryjnych i jako boisko sportowe. Będąc w kopalni warto spędzić noc lub dwie tym w podziemnym królestwie, doświadczając uzdrawiającej mocy soli.

Kraina Orlich Gniazd
Niedaleko Krakowa rozciąga się jedna z najbardziej malowniczych krain geograficznych w Polsce - Wyżyna Krakowsko-Częstochowska. W trakcie jednodniowej wycieczki można zobaczyć malowni-cze skały wapienne w głębokich wąwozach, ruiny twierdz - Orlich Gniazd, zabytkowe kościoły, fanta-styczne zamczyska, a nawet....pustynne piaski! Trasa o długości 130 km prowadzi z Krakowa, przez Ojcowski Park Narodowy, Pieskową Skałę, Pustynię Błędowską, Racławice, Paczółtowice, Czerną aż do Rudna. Trasa rowerowa na Jurze Krakowskiej pozwala odwiedzić najpiękniejsze wąwozy jurajskie w okolicach Krakowa oraz dwie jaskinie. Po drodze oglądamy rezerwat „Dolina Bolechowicka", barokowy dworek w Karniowicach, dolinę Kobylańską - jedną z najbardziej skalistych dolinek podkrakowskich, ulubione miejsce wspinaczy, podobnie jak Dolina Będkowska.

Kalwaryjskie dróżki
W Kalwarii Zebrzydowskiej znajduje się wpisane na listę UNESCO Sanktuarium Męki Pańskiej i Matki Boskiej - jeden z najważniejszych polskich ośrodków pielgrzymkowych, założony w 1600 r. oraz zespół tzw. Dróżek Kalwaryjskich symbolizujących jerozolimską Drogę Krzyżową.

Rowerem dookoła Tyńca i Bielan
Łatwa i przyjemna trasa rowerowa wiedzie wzdłuż Wisły obok klasztorów na Bielanach i w Tyńcu.
Klasztor o.o. Kamedułów na Bielanach jest cennym zabytkiem manierystyczno-barokowym z początku XVII w. Klasztor oo. Benedyktynów w Tyńcu z XI w słynie z niezwykłej gościnności mnichów, można tam spędzić niezapomniany weekend biorąc udział w życiu wspólnoty, degustując naturalnych produk-tów kuchni benedyktyńskiej i rozkoszując się ciszą lasów nad brzegiem Wisły. Na tej trasie warto także zobaczyć: historyczne forty w Pękowicach i Toniu, kościółek z XVI w. w Giebułtowie i w Modlnicy, rezerwaty przyrody „Skała Kmity", i „Dolina Mnikowska, a po podróży odpocząć nad Zalewem Kryspinowskim.

Tatry i Zakopane
Położone u stóp Tatr, uważane jest za górską stolicę Polski, centrum aktywnego wypoczynku i rekre-acji, zarówno latem jak i zimą. Słynne z charakterystycznej kultury i gwary góralskiej, wspaniałej kuchni, muzyki i żywej tradycji. Sławę Zakopanemu przyniósł m.in. zamieszkały tutaj od 1890 r. Stanisław Witkiewicz - ojciec Witkacego. To on stworzył podwaliny unikalnego stylu zakopiańskiego (wille: Pod Jedlami, Oksza, Koliba, kaplica na Jaszczurówce).

Orawa i Podhale
Orawa i Podhale kryją niejedną niespodziankę - dzięki wycieczce do podnóży wyniosłej Babiej Góry (1725 m. n. p. m) możemy zobaczyć, jak niegdyś wyglądały góralskie wsie, zarówno podhalańskie, jak i orawskie oraz beskidzkie. Na trasie zobaczymy nie tylko wspaniałe, górskie krajobrazy, ale także atrakcyjne zabytki budownictwa drewnianego, skansen orawski w Zubrzycy Górnej i Skansen taboru kolejowego w Chabówce. Trasa o długości 179 km prowadzi z: Zakopanego, przez tradycyjną wieś Chochołów, Suchą Beskidzką i Rabkę.

Przełom Dunajca
Wycieczka w Pieniny i spływ przełomem Dunajca to emocjonujące przeżycie - górska rzeka przedziera się między przegradzającymi jej drogę zespołami wapiennych skał, a spływ tratwami przy barwnych opowieściach flisaków należy do wrażeń niezapomnianych. Spływ odbywa się na trasie o długości 18 km (Sromowce - Szczawnica) i trwa ponad dwie godziny. Niezwykle urocza jest także trasa samo-chodowa wiodąca przez dolinę Dunajca. Możemy tu zobaczyć wspaniałe górskie krajobrazy, z wijącą w dolinie rzeką i zalewem Czorsztyńskim oraz unikalne zabytki: wpisany na Listę UNESCO kościółek w Dębnie Podhalańskim czy wyniosły zamek w Niedzicy.

Szlak Gotycki
W miejscowościach na tym szlaku poznajemy liczne ciekawe zabytki gotyckie: podhalańskie kościoły drewniane, okazałe, murowane budowle na polskim Spiszu oraz magnackie i szlacheckie siedziby. Jeśli ktoś zdecyduje się zwiedzać wszystkie obiekty na trasie , musi podzielić ja na dwa dni, wracając na nocleg do Zakopanego. Szlak gotycki ma długość 144 km i wiedzie przez Nowy Targ, Łopuszną, Harklową, Frydman, Dębno Podhalańskie, Kluszkowce, Czorsztyn, Grywałd, Niedzicę, Kacwin, Łapsze Niżne, Łapsze Wyżne, Trybsz, Krempachy i Ludźmierz.

Tarnów i okolice
Tarnów to jedno z największych i najciekawszych miast w Małopolsce. Warto tu obejrzeć renesanso-wy ratusz i malownicze kamieniczki przy Rynku. Tarnów to rodzinne miasto gen. J. Bema gdzie jest on pochowany. W gotyckiej katedrze znajdują się nagrobki członków rodu Tarnowskich, m.in. hetmana Jana Tarnowskiego. W Tarnowie znajduje się wiele śladów społeczności żydowskiej licznie niegdyś zamieszkujące te tereny (m.in. brama z najstarszej w mieście synagogi, cmentarze z zabytkowymi nagrobkami). W Tarnowie znajduje się jedyna w Europie ekspozycja poświęcona historii i kulturze Cyganów.

Na północ od Tarnowa, w Dębnie, można zobaczyć jedyną w Polsce tak dobrze zachowaną gotycką, rycerską rezydencję obronną z XV w. Niedaleko położona wieś Zalipie słynie z malowanych w przepiękne kwiaty chat, kapliczek a nawet sprzętów domowych. Ponad 30 km od Tarnowa, niedaleko Ciężkowic, znajduje się rezerwat „Skamieniałe Miasto" ze skałami o fantastycznych kształtach. 12 km od Ciężkowic, w Bobowej wciąż wytwarza się unikalne w skali kraju koronki klockowe.

Nowy Sącz i okolice
W śródgórskiej kotlinie leży Nowy Sącz ze średniowiecznym układem urbanistycznym centrum mia-sta. W zabytkowym „Domu Gotyckim" mieści się Muzeum Okręgowe, a u zbiegu Dunajca i Kamienicy zobaczyć można pozostałości murów zamku obronnego z Basztą Kowalską. Niezwykła atrakcją No-wego Sącza jest Sądecki Park Etnograficzny gromadzący, na obszarze 20 ha, zabytki tradycyjnego budownictwa drewnianego regionu wraz z wyposażeniem.

Niedaleko Nowego Sącza, dzięki budowie zapory na Dunajcu powstało, duże, wijące się wśród wzgórz jezioro - Rożnowskie, doskonałe miejsce do wypoczynku i rekreacji. Z Rożnowa, doliną Dunajca przez Roztokę i Tropie (sanktuarium św. Pustelników Świerada i Benedykta) można dotrzeć do Jeziora Czchowskiego i Czchowa z gotyckim kościołem parafialnym z pozostałościami romańskiej świątyni z XII w. oraz wieżą widokową nieistniejącego już zamku. Sądecczyzna to także tereny słynnych sadów owocowych. W gospodarstwach leżących na Małopolskim Szlaku Owocowym m. in. w Iwkowej, Laskowej, Łącku, Podegrodziu i Starym Sączu można kupić świeże owoce i przetwory domowej roboty.

TURYSTYKA AKTYWNA

Małopolska jak mało który region Polski jest wymarzonym miejscem do uprawiania turystyki aktywnej. Znajduje się tu wiele tras rowerowych, pieszych, wodnych, oraz narciarskich, stwarzających możliwości do uprawiania aktywnego wypoczynku i uprawiania sportów ekstremalnych. Z ogromu propozycji w tej dziedzinie chcemy przedstawić kilka.

KARPACKI SZLAK ROWEROWY
Karpacki Szlak Rowerowy to projekt realizowany przez Sądecką Organizację Turystyczną i 35 gmin w Małopolsce. Wszystkie trasy mają łącznie długość ok. 800 km.

Sądecki Szlak Rowerowy / 63 km /
Przebiega on przez Beskid Sądecki. Szlak ten także zaczyna się na granicy kraju, w Muszynce. Pro-wadzi on przez Tylicz, Polany, Kamianną, Uhryń, Łabową, Maciejową, Nawojową, Kamionkę Wielką i kończy się w Nowym Sączu.

Wielokulturowy Szlak Rowerowy /120 km/
Szlak rozpoczyna się w Blechnarce, przy przejściu granicznym ze Stebnicką Hutą i prowadzi przez Hańczową, Brunary, Florynkę, Wawrzkę, Grybów, Bobową, Ciężkowice i Zakliczyn do Tarnowa.

Rowerowy Szlak Winny / 85 km /
Szlak prowadzi przez tereny związane z handlem winem w średniowieczu. Docelowo ma się on roz-poczynać w Koniecznej. Istnieją też plany przedłużenia go na Słowację, przez Bardejów, i Węgry. Szlak prowadzi przez Bartne, Owczary, Gorlice, Łużną, Staszówkę, Ciężkowice.

Rowerowy Szlak Historycznym Traktem Królewskim / 130 km/
Szlak ten, nawiązujący do historycznych miejsc pobytu i przejazdu królów, rozpoczyna się w Czorsztynie i kończy się w Bieczu.

Transgraniczny Szlak Rowerowy / 70 km /
Szlak prowadzi przez strefę przygraniczną, przez różne pasma górskie. Rozpoczyna się w Leluchowie, a kończy się w miejscowości Długie.

Pogórzański Szlak Rowerowy
Jest to jedyny odcinek Karpackiego Szlaku Rowerowego, który nie został jeszcze utworzony. Według planów ma on mieć długość ok. 120 km.

Przez teren Beskidów przebiega szlak Beskidzkiej Turystyki Konnej. Na terenie Nowego Targu i jego okolic istnieje 11 oznakowanych szlaków konnych. Jeździć można też m.in. w Beskidzie Niskim, Gorlicach, czy okolicach Krakowa.

Właśnie w Małopolsce, w Gładyszowie znajduje się największa w Europie Stadnina Koni Huculskich.
Co roku we wrześniu organizowana jest tam cykliczna impreza „Dni Huculskie", w trakcie której można poznać zalety koni huculskich oraz zetknąć się z kulturą i barwnym folklorem Huculszczyzny i Łem-kowszczyzny.

NA NARTACH
Małopolska, jak żaden region w Polsce przyciąga amatorów sportów zimowych. Na tutejszych karpac-kich stokach odpowiednią dla siebie trasę znajdą tak zaawansowani narciarze, jak i zupełni nowicjusze. To właśnie tutaj mają do dyspozycji liczne stoki narciarskie o różnym stopniu trudności, trasy do wędrówek na rakietach śnieżnych oraz trasy biegowe, wiodące wśród grzbietów górskich. To jednak oddzielny temat, którym postaramy się zainteresować czytelników jednego z kolejnych komunikatów.

Więcej informacji:
www.wrotamalopolski.pl ,
www.krakow.pl,
www.kalwaria.pl,
www.lagiewniki.diecezja-krakow.pl,
www.domrodzinnyjanapawla.pl,
www.kalwaria.ofm.pl,
www.opn.pan.krakow.pl,
www.powiat.nowy-sacz.pl,
www.nowotarski.pl,
www.malopolska.pl/szlak,
www.malopolska.pl/judaica,
www.muzeum.bochnia.pl,
www.zakopane.pl,
www.stary.sacz.pl

Opracowanie: Leszek Zbróg - Małopolskie Forum Współpracy z Polonią